Kinh tế di sản, du lịch đêm và công nghiệp văn hóa: Hướng phát triển mới từ giá trị di sản
Di sản không chỉ là tài sản văn hóa, thiên nhiên cần được gìn giữ, mà còn có thể trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế nếu được khai thác bằng những cách tiếp cận phù hợp. Từ định hướng đó, UBND thành phố Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 3764/QĐ-UBND ngày 31/10/2026 phê duyệt Đề án Phát triển kinh tế di sản, sản phẩm du lịch đêm và công nghiệp văn hóa thành phố Quảng Ninh đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Đề án đặt ra cách tiếp cận mới: lấy di sản làm nền tảng, công nghiệp văn hóa làm công cụ chuyển hóa giá trị, du lịch làm kênh lan tỏa và kinh tế ban đêm làm không gian mở rộng trải nghiệm, gia tăng tiêu dùng.
Điểm đáng chú ý của Đề án là không xem phát triển kinh tế di sản đơn thuần là tăng số lượng khách hay mở rộng các hoạt động dịch vụ tại điểm đến. Thay vào đó, yêu cầu đặt ra là hình thành chuỗi giá trị liên kết từ bảo tồn, nghiên cứu, sáng tạo nội dung văn hóa đến tổ chức sản phẩm du lịch và các dịch vụ trải nghiệm. Cách tiếp cận này hướng tới khai thác sâu hơn giá trị của từng di sản, kéo dài thời gian trải nghiệm của du khách, nâng cao chất lượng dịch vụ và tạo thêm nguồn lực phục vụ công tác bảo tồn.
Định hướng phát triển được đặt trên nguyên tắc hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản, giữa yếu tố truyền thống và hiện đại; đồng thời phải tuân thủ yêu cầu về sức chịu tải, thích ứng với biến đổi khí hậu, kiểm soát nguy cơ thương mại hóa quá mức, gìn giữ giá trị chân thực, nguyên gốc và bản sắc văn hóa. Đây là điều kiện quan trọng để kinh tế di sản phát triển bền vững, tránh cách khai thác chỉ tập trung vào lợi ích trước mắt.
Định hình không gian và hệ thống sản phẩm kinh tế di sản
Theo mục tiêu đến năm 2030, thành phố phấn đấu đón 28 triệu lượt khách, đạt doanh thu du lịch từ 160.000-180.000 tỷ đồng, đóng góp 13-15% GRDP; hình thành 03 khu du lịch quốc gia gắn với du lịch đêm và công nghiệp văn hóa, gồm Trà Cổ, Vân Đồn - Cô Tô và Yên Tử. Đề án xác định phát triển 04 ngành công nghiệp văn hóa chủ lực là nghệ thuật biểu diễn, điện ảnh, thiết kế sáng tạo và thủ công mỹ nghệ, truyền thông số; hình thành ít nhất 01 tổ hợp sáng tạo văn hóa gắn với không gian ven biển, di sản, phấn đấu đưa công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GRDP.
Đáng chú ý, Đề án định hình 08 không gian kinh tế di sản, trong đó có vùng Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - Bái Tử Long, Không gian Phật giáo Trúc Lâm Yên Tử và Không gian di tích nhà Trần. Cùng với đó là 06 khu vực phát triển kinh tế ban đêm trọng điểm, gồm Bến Đoan – Cột 8, Bãi Cháy - Hùng Thắng, Tuần Châu, Vân Đồn, Móng Cái và Yên Tử. Việc xác định các không gian này cho thấy định hướng phát triển gắn sản phẩm, dịch vụ với đặc trưng và giá trị nổi bật của từng vùng di sản, thay vì phát triển dàn trải, thiếu bản sắc.
Trên cơ sở đó, Đề án xây dựng hệ thống 06 sản phẩm kinh tế di sản mang thương hiệu quốc gia, quốc tế, gồm: Chuỗi du thuyền thám hiểm liên vịnh siêu sang; Dịch vụ hàng không du lịch và thể thao mạo hiểm cao cấp; Bảo tàng sống và văn hóa làng chài đương đại; “Kinh tế ban đêm tinh tế” - Thiền và trị liệu tâm linh; Đảo đêm sinh thái cao cấp và Tổ hợp nghỉ dưỡng, giải trí Vân Đồn; Show thực cảnh “Huyền thoại Quảng Ninh”. Đây là nhóm sản phẩm có tính định vị, tạo dấu ấn riêng cho kinh tế di sản của thành phố, đồng thời mở ra hướng kết hợp giữa giá trị cảnh quan, văn hóa, trải nghiệm và các loại hình dịch vụ chất lượng cao. Trong đó, chuỗi du thuyền thám hiểm liên vịnh siêu sang, bảo tàng sống và văn hóa làng chài đương đại, show thực cảnh “Huyền thoại Quảng Ninh”, “Kinh tế ban đêm tinh tế” - Thiền và trị liệu tâm linh là những sản phẩm có liên hệ trực tiếp với không gian, giá trị của vịnh Hạ Long và Yên Tử.
Đối với vịnh Hạ Long - Bái Tử Long, Đề án xác định đây là không gian kinh tế di sản hạt nhân, định hướng phát triển công viên biển quốc tế, du thuyền siêu sang và bảo tàng sinh thái. Các định hướng này đặt trọng tâm vào việc phát triển sản phẩm có khả năng khai thác giá trị cảnh quan, hệ sinh thái và văn hóa biển, đồng thời mở rộng hình thức trải nghiệm trên vịnh. Tại các khu vực kinh tế ban đêm, Bến Đoan - Cột 8 được định hướng phát triển các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, dạo bộ ven vịnh; Bãi Cháy - Hùng Thắng tập trung vào phố đi bộ, chợ đêm và giải trí; Tuần Châu hướng tới các tổ hợp giải trí đêm chuyên biệt. Đề án cũng đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu, kiến nghị điều chỉnh quy hoạch hệ thống du lịch để bổ sung khu du lịch Hạ Long trở thành khu du lịch quốc gia.
Với Yên Tử, định hướng phát triển có nét đặc thù riêng, lấy giá trị văn hóa Phật giáo Trúc Lâm làm nền tảng, hướng tới xây dựng nơi đây trở thành Trung tâm Văn hóa Phật giáo Trúc Lâm Việt Nam mang tầm vóc quốc tế, đồng thời bảo tồn nghiêm ngặt tính linh thiêng, tôn nghiêm của không gian di sản. Yên Tử cũng được xác định là một trong 06 khu vực kinh tế ban đêm trọng điểm, với định hướng phát triển các hoạt động gắn với văn hóa, tâm linh, thiền và trị liệu tâm linh. Những định hướng này mở ra khả năng phát triển các sản phẩm trải nghiệm có chiều sâu, phù hợp với đặc trưng của di sản, thay vì chỉ tập trung vào hoạt động tham quan trong ngày.
Gắn phát triển sản phẩm với quản trị và bảo tồn di sản
Để hiện thực hóa các định hướng trên, Đề án xác định nhiều nhiệm vụ, giải pháp có tính nền tảng, trong đó chú trọng hoàn thiện cơ chế quản trị di sản, điều phối không gian và đánh giá sức chịu tải. Thành phố đặt ra yêu cầu triển khai hệ thống đánh giá sức chịu tải đối với vịnh Hạ Long và Yên Tử; lượng giá tổng giá trị kinh tế (TEV) đối với tối thiểu 02 di sản trọng điểm, làm cơ sở xác định tỷ lệ trích lập nguồn thu tái đầu tư cho bảo tồn. Cùng với đó là thúc đẩy liên kết quản lý di sản liên tỉnh vịnh Hạ Long - Cát Bà và liên kết quản lý, khai thác di sản Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Đây là những nội dung quan trọng nhằm bảo đảm việc phát triển sản phẩm, dịch vụ du lịch được đặt trong tổng thể yêu cầu quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản.
Đề án cũng nhấn mạnh vai trò của khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quản trị di sản. Việc số hóa di sản, xây dựng cơ sở dữ liệu, ứng dụng công nghệ trong giám sát sức chịu tải và quản lý hoạt động du lịch được xác định là hướng đi cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý, đồng thời hỗ trợ phát triển các sản phẩm trải nghiệm mới. Mục tiêu đến năm 2030 là số hóa 100% di sản văn hóa vật thể, phi vật thể cấp quốc gia và cấp quốc gia đặc biệt; 100% di tích tiêu biểu có tiềm năng du lịch được quản lý, bảo tồn và phát huy theo mô hình tích hợp bảo tồn - giáo dục - trải nghiệm - du lịch - kinh tế ban đêm.
Trong tổ chức thực hiện, Đề án giao Ban Quản lý Khu kinh tế trách nhiệm quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di sản thế giới theo quy định; triển khai mô hình khai thác kinh tế di sản bền vững, phát triển sản phẩm trải nghiệm, tham quan đêm, giáo dục và diễn giải di sản ứng dụng công nghệ số. Ban có trách nhiệm tổ chức giám sát sức chịu tải, xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống quản lý thông minh tại các khu di sản; xúc tiến, thu hút đầu tư vào công nghiệp văn hóa, du lịch, giải trí, sự kiện, điện ảnh và kinh tế ban đêm; xây dựng danh mục dự án ưu tiên, hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận chính sách và tháo gỡ khó khăn trong quá trình triển khai dự án.
Cụ thể hóa trách nhiệm này, tại danh mục nhiệm vụ, dự án sử dụng vốn ngân sách, cơ quan quản lý di sản vịnh Hạ Long - Yên Tử được giao chủ trì tổ chức Hội nghị xúc tiến đầu tư chuyên đề du lịch di sản, kinh tế ban đêm, công nghiệp văn hóa; xây dựng “Bản đồ số về sức chịu tải sinh thái và hạ tầng du lịch” theo thời gian thực cho vịnh Hạ Long và các khu di tích lớn; xây dựng Bảo tàng Yên Tử. Những nhiệm vụ này gắn trách nhiệm của cơ quan trực tiếp quản lý di sản với các định hướng phát triển kinh tế di sản, từ nâng cao năng lực quản trị, cung cấp dữ liệu phục vụ điều hành đến xúc tiến nguồn lực đầu tư và phát triển thiết chế văn hóa.
Với tầm nhìn đến năm 2045, Đề án hướng tới xây dựng Quảng Ninh trở thành trung tâm văn hóa, nghệ thuật và du lịch di sản hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương; hình thành hệ sinh thái văn hóa - sáng tạo - số hóa - quản trị thông minh, phát triển theo chuỗi giá trị di sản - sáng tạo - tiêu dùng. Để đạt được mục tiêu đó, yêu cầu xuyên suốt không chỉ là tạo ra những sản phẩm du lịch mới, mà còn phải bảo đảm mỗi hoạt động khai thác đều dựa trên giá trị đặc trưng của di sản, có sự kiểm soát về sức chịu tải và đóng góp trở lại cho công tác bảo tồn.
Với những định hướng và nhiệm vụ cụ thể, Đề án mở ra hướng tiếp cận rộng hơn trong phát huy giá trị di sản: từ bảo tồn từng di sản đến tổ chức không gian kinh tế di sản; từ hoạt động tham quan đơn thuần đến hệ thống trải nghiệm văn hóa, sáng tạo và dịch vụ có chiều sâu. Trong đó, vịnh Hạ Long - Bái Tử Long và Yên Tử vừa là những không gian di sản tiêu biểu, vừa là những điểm nhấn quan trọng trong định hướng phát triển kinh tế di sản của thành phố, đặt ra yêu cầu gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn, quản lý và khai thác bền vững trong từng bước triển khai.
Trần Thị Hường