Quản lý di sản với tầm nhìn dài hạn

Một di sản thế giới không chỉ cần được bảo vệ bằng những quy định về khoanh vùng, bảo tồn hay kiểm soát hoạt động. Khi không gian di sản ngày càng gắn chặt với phát triển đô thị, du lịch, giao thông, kinh tế biển và đời sống cộng đồng, yêu cầu đặt ra là phải có phương thức quản lý đủ khả năng nhận diện trước những tác động của phát triển, chủ động kiểm soát và ứng phó từ sớm.

Đó cũng là yêu cầu Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử tiếp tục đặt ra trong giai đoạn mới. Trên nền tảng những công cụ đã được hình thành và vận hành qua nhiều năm, công tác quản lý tiếp tục được hoàn thiện theo hướng chủ động hơn, dựa nhiều hơn vào dữ liệu, công nghệ và khả năng dự báo tác động của quá trình phát triển. Cách tiếp cận này phù hợp với yêu cầu của UNESCO về quản lý di sản theo một chu trình liên tục từ lập kế hoạch, thực hiện, giám sát, đánh giá đến điều chỉnh; đồng thời chú trọng nhận diện các nguy cơ và tác động có thể ảnh hưởng đến giá trị nổi bật toàn cầu của di sản. Trong đó, quy hoạch là một trong những công cụ quan trọng để xác định không gian bảo tồn, định hướng phát huy giá trị và những giới hạn đối với hoạt động phát triển. Nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Danh lam thắng cảnh vịnh Hạ Long đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 704/QĐ-TTg ngày 21/4/2026, tạo cơ sở để tiếp tục hoàn thiện định hướng quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị vịnh Hạ Long. 

Cùng với đó, Ban đang triển khai các nhiệm vụ lập quy hoạch đối với Di tích quốc gia đặc biệt Yên Tử và Di tích quốc gia đặc biệt Nhà Trần, làm cơ sở để tiếp tục nghiên cứu, kết nối trong tổng thể quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Quần thể Di sản thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc. Việc lập các quy hoạch này không chỉ nhằm xác định phạm vi, không gian và giải pháp bảo tồn mà còn phải tính đến yêu cầu phát huy giá trị di sản, tổ chức hạ tầng, du lịch và đời sống cộng đồng trong khu vực.

Từ quản lý từng không gian cụ thể, yêu cầu kết nối giữa các không gian di sản cũng ngày càng rõ hơn. Đề án bảo vệ, khai thác, phát huy giá trị Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử gắn kết với vịnh Bái Tử Long được UBND thành phố Quảng Ninh phê duyệt tại Quyết định số 2778/QĐ-UBND ngày 31/7/2026 là một bước theo hướng đó. Đề án đặt vấn đề gắn kết các giá trị của Hạ Long, Yên Tử và Bái Tử Long trong một không gian rộng hơn, qua đó tạo thêm điều kiện tổ chức các hoạt động phát huy giá trị và phân bổ hợp lý hơn các hoạt động du lịch. 

Ở một cấp độ khác, yêu cầu quản lý liên tỉnh đang đặt ra những công việc không thể giải quyết bằng phạm vi quản lý của riêng một địa phương. Với Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử đang chủ trì tham mưu xây dựng Quy chế bảo vệ di sản và Kế hoạch quản lý chung. Đây là những công cụ nhằm cụ thể hóa trách nhiệm của các bên, thống nhất phương thức phối hợp và xử lý những vấn đề liên quan đến bảo vệ giá trị nổi bật toàn cầu, tính toàn vẹn của di sản và các hoạt động phát triển có tác động đến di sản.

Yêu cầu này cũng phù hợp với khung quản lý mới được pháp luật Việt Nam quy định. Nghị định 215/2025/NĐ-CP xác định Kế hoạch quản lý di sản thế giới có thời hạn 10 năm, tầm nhìn 20 năm; đồng thời yêu cầu kế hoạch phải gắn với giám sát định kỳ tình trạng bảo tồn, xác định nguy cơ tác động đến di sản và đời sống cộng đồng, đề xuất nhiệm vụ, nguồn lực và kế hoạch hành động. Quy chế bảo vệ di sản cũng phải được xây dựng trên cơ sở nhận diện những yếu tố, nguy cơ thường xuyên có khả năng ảnh hưởng xấu tới di sản và được điều chỉnh kịp thời khi thực tiễn thay đổi. 

Cùng với việc hoàn thiện các cơ chế và công cụ quản lý, ứng dụng công nghệ tiếp tục được đẩy mạnh nhằm nâng cao khả năng giám sát, quản lý và điều hành. Trên vịnh Hạ Long - Bái Tử Long, Ban đang triển khai Trung tâm giám sát, điều hành các hoạt động du lịch; hệ thống camera AI tại các cảng, bến, điểm tham quan và số hóa Di sản. Tại Yên Tử và vịnh Hạ Long, các hệ thống quản lý, kiểm soát khách tham quan và bán, kiểm soát vé cũng tiếp tục được triển khai, hoàn thiện theo hướng số hóa.

Điểm chung của các hệ thống này không chỉ nằm ở việc đưa thêm công nghệ vào quản lý. Quan trọng hơn, đó là tạo ra dữ liệu để biết di sản đang được khai thác như thế nào, lượng khách phân bổ ra sao, những khu vực nào có nguy cơ chịu áp lực lớn và các hoạt động trên di sản đang diễn biến thế nào. Khi dữ liệu được cập nhật thường xuyên và kết nối, công tác quản lý có thêm cơ sở để giám sát, cảnh báo và điều hành chủ động hơn.

Đây cũng là hướng được UNESCO đặc biệt nhấn mạnh đối với vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà. Tại kỳ họp lần thứ 48 năm 2026, Ủy ban Di sản thế giới đề nghị Việt Nam tiếp tục hoàn thiện cơ chế quản lý tích hợp, kế hoạch quản lý tích hợp; thực hiện đánh giá tác động môi trường chiến lược, đánh giá tác động tích lũy đối với các dự án trong di sản, vùng đệm và khu vực rộng hơn; đồng thời tiếp tục nghiên cứu sức chứa theo hướng không chỉ xác định một con số cố định mà quản lý dòng khách, phân bố không gian, thời gian và chất lượng trải nghiệm. UNESCO cũng yêu cầu tăng cường giám sát ô nhiễm, chất lượng nước và các hệ sinh thái biển. 

Những yêu cầu đó cho thấy quản lý di sản ngày nay không chỉ là câu chuyện có thêm một quy hoạch, một quy chế hay một hệ thống công nghệ. Điều quan trọng là các công cụ phải được kết nối thành một hệ thống quản lý có khả năng nhận diện nguy cơ, đánh giá tác động, theo dõi tình trạng bảo tồn và điều chỉnh kịp thời theo thực tiễn. Đó là nền tảng để thành phố Quảng Ninh vừa bảo vệ những giá trị làm nên vị thế của Hạ Long - Yên Tử, vừa khai thác hợp lý các giá trị thiên nhiên, văn hóa và đa dạng sinh học trong một không gian phát triển ngày càng mở rộng.

Trần Thị Hường