Vườn thực vật trên vịnh Hạ Long

Giữa mùa hè, những vạt cây nở hoa trên đảo đá làm mềm sắc xám trầm mặc của vịnh Hạ Long. Nhưng phía sau vẻ đẹp tưởng như tự nhiên ấy là hành trình tìm hạt, ươm cây, chở đất ra đảo và dõi theo từng mầm sống.

Mùa hoa và vườn thực vật trên đá

Để hiểu hơn về hành trình tạo nên cảnh quan ấy, chúng tôi trở lại Hòn Cỏ - điểm tham quan thuộc tuyến số 4 trên vịnh Hạ Long, được ví như một “vườn thực vật” giữa Di sản, nơi còn lưu giữ thảm cây phong phú với nhiều loài bản địa, quý hiếm. Từ chân đảo nhìn lên, hoa không trải thành thảm mà hiện ra thành từng cụm nhỏ, bám trên sườn núi, len qua các hốc đá giữa nền đá vôi. Sau mùa hoa, bông mộc - loài quý hiếm trong Sách đỏ Việt Nam đã chuyển sang những chùm quả đỏ rực; phất dụ núi đang khoe sắc vàng; tra làm chiếu nở hoa vàng nhạt, xen giữa là riềng Hạ Long, trai lý..., tạo nên những mảng xanh tự nhiên trên đảo.

Anh Trần Văn Hiến, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Vịnh Hạ Long 2 (Ban Quản lý Di sản thế giới Vịnh Hạ Long - Yên Tử), đơn vị quản lý Hòn Cỏ, cho biết: Ẩn trong lớp thực vật ấy là nhiều loài mang tên Hạ Long như cọ Hạ Long, tuế Hạ Long, riềng Hạ Long, cùng lan hài và nhiều loài quý hiếm có giá trị về nguồn gen, cảnh quan. Mỗi loài lại thích nghi với một điều kiện riêng: Cây bám hốc đá, cây sống trên sườn núi, chịu lớp đất mỏng và gió biển. Bởi thế, trồng cây ở đây không chỉ để phủ xanh mà trước hết phải đúng sinh cảnh. Cũng từ đặc điểm ấy, năm 2025, Hòn Cỏ được lựa chọn phát triển thành vườn thực vật với nhiều loài đặc hữu, quý hiếm.

Để hình thành không gian xanh ấy, công việc chăm sóc đòi hỏi nhiều công phu. Cây được trồng trên núi đá vôi khắc nghiệt, thiếu đất, thiếu nước. Tuế và cọ Hạ Long chỉ sinh trưởng tốt ở những khe đá có lớp mùn hoặc đất phong hóa mỏng, đủ ánh sáng, giữ ẩm vừa phải nhưng thoát nước tốt. Riêng với cây non, việc tưới và chăm sóc thường xuyên càng cần thiết để cây bén rễ, thích nghi dần với môi trường.

Tuy nhiên, khó nhất không chỉ là đưa cây lên cao. Các loài cây như cọ, tuế hay bông mộc không thể tùy tiện đặt vào một khoảng trống. Người trồng phải tính đến tán che, hướng gió, độ ẩm, lớp đất và địa hình để tái tạo gần nhất điều kiện sống vốn có. Thời điểm trồng cũng thường được lựa chọn khi có mưa nhỏ, vừa giúp đất giữ ẩm, vừa hạn chế cây mất nước sau khi chuyển vị trí, tạo thuận lợi cho quá trình bén rễ.

Nhìn tán cây xanh tốt trên những mỏm đá hôm nay, chúng tôi nhớ lại chuyến trồng cây đầu năm 2025, khi khoảng 150 gốc thực vật đặc hữu, quý hiếm như bông mộc, phất dụ núi, riềng Hạ Long, trai lý…, trong đó có khoảng 30 gốc tuế và cọ Hạ Long, được đưa ra đảo. Đất trồng phải chở từ đất liền, qua tàu rồi tiếp tục vận chuyển lên các sườn cao. Các bầu cây giống, đất và các dụng cụ được vận chuyển theo từng bậc đá. Dọc theo đường lên, những người ươm mầm xanh trên đá phải tìm được những hốc đá nhỏ đủ giữ đất và độ ẩm cho cây sinh trưởng để ươm trồng.

Đến nay, tỷ lệ cây sống đạt gần 100%, cho thấy sự công phu trong cả quá trình trồng và nuôi dưỡng. Có thể nói, mùa hoa ở Hòn Cỏ hôm nay đã bắt đầu từ những nhọc nhằn của người trồng chăm. 

Những người gieo sự sống trên đá

Từ câu chuyện ấy, anh Nguyễn Tiến Thành, Phó Phòng Nghiệp vụ - nghiên cứu, đưa chúng tôi trở về với một hành trình khác - hành trình “ươm mầm, gieo giống” cho Di sản Vịnh Hạ Long. Theo anh, những vạt cây hôm nay trên đảo đá đều bắt đầu từ những bước rất nhỏ: Tìm quần thể tự nhiên, theo dõi cây mẹ, chọn hạt, thử giá thể... Với thực vật đặc hữu, gần như không có sẵn một “cẩm nang” hoàn chỉnh. Việc định danh mới chỉ giúp ghi tên loài vào khoa học; còn chu kỳ sinh trưởng, thời điểm ra hoa, kết hạt, khả năng nảy mầm… vẫn phải tiếp tục nghiên cứu.

Vì vậy, bên cạnh theo dõi thực địa, cán bộ nghiệp vụ còn phải tham vấn các chuyên gia đầu ngành ở nhiều vụ, viện chuyên môn. Việc nghiên cứu tại thực địa rất nhọc nhằn bởi vịnh rộng, nhiều cá thể mọc cheo leo trên sườn núi, vách đá. Bảo tồn rừng trên đất liền đã khó, bảo tồn rừng trên núi đá vôi giữa vùng biển rộng còn khó hơn. Tìm thấy cây đã khó, tiếp cận nhiều khi còn khó hơn. Muốn chọn cây mẹ khỏe để lấy hạt, cán bộ phải đến đúng quần thể và quan sát kỹ qua nhiều thời điểm.

Trong hành trình ấy, bông mộc, trai lý… được nhân giống bằng hạt; lan hài được nhân bằng phương pháp tách chiết. Tuy nhiên, tốn nhiều công phu và thử nghiệm hơn cả vẫn là những loài đặc hữu như tuế, cọ Hạ Long.

Tuế Hạ Long là một tín hiệu sáng khi từ năm 2024 đã được nhân giống thành công bằng hạt, sau nhiều năm kiên trì theo dõi quần thể tự nhiên và thu hái hạt trong điều kiện núi đá hiểm trở, thời tiết thất thường. Có khu vực cán bộ phải trở lại qua nhiều mùa mới gặp đúng thời điểm cây ra quả đạt chất lượng. Trong khi đó, tỷ lệ nảy mầm ban đầu rất thấp, buộc các kỹ thuật viên phải thử nghiệm nhiều lần mới tạo được cây giống và đưa ra trồng trên vịnh.

Nếu tuế Hạ Long đem lại hy vọng, thì cọ Hạ Long lại mở ra một câu chuyện nhiều gian truân. Loài cây này từng được nhân giống bằng hạt và trồng thành công ngoài tự nhiên trong giai đoạn 2006-2008. Tuy nhiên, gần 10 năm trở lại đây, cán bộ không thu được hạt ngoài tự nhiên để tiếp tục nhân giống vì không tìm được hạt giống chất lượng. Vì thế, vườn ươm hiện nay đang phải tạm dừng hoạt động. 

Vịnh Hạ Long ghi nhận 830 loài thực vật bậc cao, trong đó có 15 loài đặc hữu Hạ Long và 195 loài nguy cấp, quý hiếm. Trong hệ thống ấy, bảo tồn tại chỗ vẫn là cốt lõi; nhân giống giúp tạo nguồn cây dự phòng; còn trồng tại các điểm tham quan góp phần phục hồi thảm thực vật và đưa giá trị sinh học đến gần du khách.

Từ câu chuyện ấy, tôi lại nhớ những vạt hoa trên hành trình. Phía sau màu xanh là hạt tuế đã nảy mầm, cây cọ lớn chậm từng centimet và hành trình tìm nguồn hạt vẫn tiếp diễn. Mùa hoa rồi sẽ qua, nhưng giữ cây chính là giữ để Di sản Vịnh Hạ Long luôn có một thế hệ mới tiếp nối.

Theo Hà Phong - https://baoquangninh.vn/vuon-thuc-vat-tren-vinh-ha-long-3416973.html