Bảo tồn biển: Từ giữ gìn hệ sinh thái đến phát triển bền vững

Quảng Ninh đang triển khai các bước thành lập Khu bảo tồn biển vịnh Hạ Long và Khu bảo tồn biển Bái Tử Long, từng bước hoàn thiện các công cụ quản lý không gian biển. Không chỉ bảo vệ các hệ sinh thái, đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản, các khu bảo tồn biển còn tạo nền tảng cho phục hồi tự nhiên, duy trì sinh kế cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái và thúc đẩy tăng trưởng xanh.

Ngày 28/8 vừa qua, Sở Nông nghiệp và Môi trường tổ chức họp thẩm định chủ trương, dự kiến kinh phí thực hiện nhiệm vụ lập dự án thành lập Khu bảo tồn biển vịnh Hạ Long và Khu bảo tồn biển Bái Tử Long. Đây là bước chuẩn bị để tiếp tục nghiên cứu cơ sở khoa học, thực tiễn, phục vụ lập hồ sơ đề xuất thành lập hai khu bảo tồn.

Theo Quyết định số 389/QĐ-TTg ngày 9/5/2024 của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch bảo vệ và khai thác nguồn lợi thủy sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, Quảng Ninh được quy hoạch 02 khu bảo tồn biển cấp quốc gia gồm vịnh Hạ Long, Bái Tử Long và Khu bảo tồn biển cấp tỉnh Cô Tô - Đảo Trần. Trong đó, vịnh Hạ Long có quy mô dự kiến khoảng 8.500ha, Bái Tử Long khoảng 11.575ha, đều được định hướng phân hạng là khu dự trữ thiên nhiên và thành lập mới. Đây mới là định hướng theo quy hoạch; ranh giới, diện tích và phân khu chức năng cụ thể sẽ tiếp tục được nghiên cứu, đánh giá trong quá trình lập dự án.

Việc hình thành các khu bảo tồn biển trước hết nhằm bảo vệ những hệ sinh thái, sinh cảnh và nguồn gen có giá trị, tạo điều kiện phục hồi các quần thể sinh vật và duy trì khả năng tái tạo nguồn lợi. Khi được tổ chức quản lý phù hợp, khu bảo tồn còn là không gian cho nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và phát triển các hoạt động du lịch sinh thái gắn với thiên nhiên.

Đối với cộng đồng ven biển, giá trị của bảo tồn không chỉ nằm ở những khu vực được bảo vệ mà còn ở khả năng duy trì nguồn lợi và sinh kế lâu dài. Việc kiểm soát các hoạt động khai thác, phục hồi hệ sinh thái và sử dụng tài nguyên hợp lý sẽ góp phần cân bằng giữa bảo vệ tài nguyên với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Đây cũng là cơ sở để chuyển từ khai thác đơn thuần sang sử dụng bền vững không gian biển, phù hợp định hướng tăng trưởng xanh.

Trong 3 khu vực được quy hoạch, Cô Tô - Đảo Trần là khu bảo tồn đã được thành lập theo Quyết định số 4508/QĐ-UBND ngày 27/11/2025, với diện tích 18.414,92ha. Ngày 28/2/2026, UBND thành phố Quảng Ninh ban hành Quyết định số 704/QĐ-UBND giao Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử quản lý hoạt động Khu bảo tồn biển Cô Tô - Đảo Trần.

Cùng với việc tổ chức lực lượng quản lý, Quảng Ninh đã ban hành Quy chế quản lý Khu bảo tồn biển Cô Tô - Đảo Trần, tạo cơ sở cho việc thực hiện các yêu cầu về bảo vệ, phục hồi hệ sinh thái, quản lý các hoạt động trong khu bảo tồn và sử dụng hợp lý tài nguyên. Bên cạnh đó, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử ký Quy chế phối hợp với UBND đặc khu Cô Tô, nhằm phân định trách nhiệm, tăng cường phối hợp trong quá trình quản lý trên thực tế.

Việc Cô Tô - Đảo Trần chuyển từ giai đoạn thành lập sang tổ chức quản lý thực tế vì vậy mang lại những kinh nghiệm ban đầu cho quá trình nghiên cứu các khu bảo tồn mới. Thực tiễn cho thấy, cùng với việc xác định ranh giới và phân khu chức năng, một khu bảo tồn cần có lực lượng quản lý, cơ chế phối hợp, tuần tra, giám sát, phục hồi hệ sinh thái, kiểm soát hoạt động và sự tham gia của cộng đồng. Đây là những yếu tố quyết định khả năng biến mục tiêu bảo tồn thành kết quả thực tế.

Từ quy hoạch đến quản lý thực tế

Với Bái Tử Long, phạm vi nghiên cứu dự kiến gồm 9.658ha mặt nước biển thuộc Vườn quốc gia Bái Tử Long hiện có và khu vực phía ngoài ranh giới Vườn quốc gia với độ rộng 300-500m, nhằm đánh giá hiện trạng môi trường, sinh vật, phục vụ xác định ranh giới mở rộng khu bảo tồn biển lên 11.575ha theo Quyết định số 389/QĐ-TTg. Nhiệm vụ tập trung đánh giá chất lượng môi trường nước, đa dạng sinh học, các hệ sinh thái, loài quý hiếm, đặc hữu, đồng thời xem xét điều kiện kinh tế - xã hội, sự tham gia của cộng đồng và các bên liên quan. Trên cơ sở đó sẽ nghiên cứu, đề xuất ranh phân khu chức năng và xây dựng hồ sơ thành lập.

Với vịnh Hạ Long, phạm vi nghiên cứu là khu vực Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long. Bên cạnh điều kiện tự nhiên, cảnh quan, môi trường và đa dạng sinh học, nhiệm vụ còn đánh giá các giá trị bảo tồn, hiện trạng quản lý, điều kiện kinh tế - xã hội và những sức ép đối với Giá trị nổi bật toàn cầu của Di sản. Đây là cơ sở để nghiên cứu ranh giới, phân khu và phương án quản lý phù hợp với đặc điểm của khu vực.

Việc nghiên cứu các khu bảo tồn biển vì vậy không dừng ở việc khoanh vùng những khu vực có giá trị sinh thái cao, mà hướng tới xây dựng một cơ chế quản lý đủ khả năng bảo vệ các giá trị đó trong dài hạn. Với những không gian biển đồng thời có giá trị sinh thái, cảnh quan, di sản và hoạt động kinh tế - du lịch như Hạ Long và Bái Tử Long, yêu cầu này càng trở nên rõ nét.

Cùng với quá trình xây dựng các khu bảo tồn mới, ở cấp quốc gia cũng đang có bước tiếp cận theo hướng đánh giá hiệu quả quản lý. Cục Thủy sản và Kiểm ngư đang lấy ý kiến các đơn vị liên quan đối với dự thảo Bộ chỉ số đánh giá hiệu quả quản lý khu bảo tồn biển Việt Nam, gồm 7 nhóm chỉ số với 30 chỉ số thành phần. Các nhóm chỉ số bao quát từ nền tảng pháp lý, quy chế, kế hoạch và tổ chức quản lý; quản lý phân khu chức năng, vùng đệm và kiểm soát các hoạt động có tác động đến khu bảo tồn; tuần tra, kiểm tra, kiểm soát và xử lý vi phạm; nguồn lực, năng lực và huy động hỗ trợ; quan trắc, dữ liệu đa dạng sinh học, nghiên cứu khoa học và quản lý thích ứng; bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái, sự tham gia và sinh kế cộng đồng; đến các chỉ số kết quả bổ trợ.

Bộ chỉ số hiện mới ở dạng dự thảo, nhưng cho thấy một hướng tiếp cận đáng chú ý: hiệu quả của khu bảo tồn không chỉ được đo bằng diện tích, ranh giới hay phân khu, mà còn ở năng lực quản lý và những kết quả thực tế về bảo tồn, phục hồi hệ sinh thái, duy trì nguồn lợi và hỗ trợ cộng đồng. Đây cũng là nội dung có thể tham khảo trong quá trình Quảng Ninh xây dựng phương án quản lý đối với Khu bảo tồn biển vịnh Hạ Long và Khu bảo tồn biển Bái Tử Long.

Từ Cô Tô - Đảo Trần đã chuyển sang giai đoạn quản lý thực tế đến vịnh Hạ Long và Bái Tử Long đang trong quá trình nghiên cứu, lập dự án, Quảng Ninh đang từng bước hình thành hệ thống các khu bảo tồn biển gắn với bảo vệ đa dạng sinh học, phục hồi nguồn lợi và gìn giữ cảnh quan. Xa hơn, đây là nền tảng để khai thác hợp lý các giá trị tự nhiên, duy trì sinh kế cộng đồng, phát triển du lịch sinh thái và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng xanh, hướng tới một không gian biển được bảo vệ tốt hơn nhưng vẫn tạo ra những giá trị kinh tế - xã hội bền vững./.

Trần Thị Hường