Theo vị ngọt của canh hà tìm về ký ức vạn chài Hạ Long
Giữa hàng nghìn đảo đá của vịnh Hạ Long, từng tồn tại những làng chài nổi như Cửa Vạn, Vung Viêng, Ba Hang, Cống Tàu... nơi cư dân lấy biển làm nhà, lấy con nước làm nhịp sống. Mỗi chiếc thuyền là một mái ấm, mỗi chuyến ra khơi là hành trình mưu sinh và mỗi bữa cơm đều được vun đắp từ những sản vật biển cả ban tặng.
Sống quanh năm giữa sóng nước, việc đưa rau xanh, gia vị từ đất liền ra làng chài không phải lúc nào cũng thuận tiện. Vì thế, cư dân vùng vịnh đã tận dụng nguồn hải sản sẵn có, chế biến những món ăn mộc mạc để giữ trọn vị tươi ngon của biển. Trong ký ức của nhiều thế hệ vạn chài Hạ Long, bát canh hà dân dã vẫn luôn là hương vị thân quen, gợi nhớ một thời gắn bó với sóng nước và cuộc sống lênh đênh trên vịnh.
Để có con hà nấu canh, người dân phải đợi thủy triều rút, khi chân đá lộ ra cùng từng cụm hà bám chặt. Họ mang theo chiếc búa nhỏ, cẩn thận cạy từng con hà. Công việc tưởng chừng đơn giản nhưng đòi hỏi nhiều kinh nghiệm bởi đá trơn, vỏ hà sắc và chỉ có thể khai thác khi con nước xuống.
Con hà tuy nhỏ nhưng thịt trắng, ngọt và giàu dinh dưỡng. Theo kinh nghiệm của người dân vạn chài, hà đặc biệt tốt cho người cao tuổi, người mới ốm dậy, phụ nữ sau sinh và trẻ nhỏ. Vì vậy, nhiều gia đình trước đây có người mệt, trẻ nhỏ biếng ăn hay người già cần hồi phục sức khỏe, bát canh hà thường được lựa chọn đầu tiên.
Cách nấu canh hà của người vạn chài cũng rất giản dị. Họ chỉ dùng vị chua của quả Me hoặc quả Bứa, thêm ít hành và rau Thì là (nếu có) rồi thả phần hà đã làm sạch vào nồi nước đang sôi. Không xào trước, không nêm nhiều gia vị, bởi theo kinh nghiệm của người dân, hà vừa cạy từ đá đã đủ ngọt, nêm quá tay sẽ làm mất đi hương vị vốn có của biển.
Chính điều kiện sống ấy đã tạo nên một cách nấu ăn rất riêng. Món ăn không nhiều nguyên liệu nhưng luôn đề cao vị tươi ngon tự nhiên của hải sản. Sản vật vừa đánh bắt chỉ cần chế biến vừa đủ là giữ được trọn vẹn hương vị. Đó cũng là kinh nghiệm được đúc kết qua nhiều thế hệ gắn bó với biển. Bát canh hà vì thế mang vị ngọt thanh của hà hòa quyện cùng vị chua của me, của bứa và hương thơm nhẹ của hành, thì là, trở thành hương vị quen thuộc trong những bữa cơm trên nhà bè năm xưa.
Những nhà bè dần lùi vào ký ức nhưng bát canh hà đơn sơ của những ngày lênh đênh trên sóng nước vẫn hiện diện trong mâm cơm của nhiều gia đình vạn chài sống trên đất liền. Dù phương thức sống đã đổi thay, nhưng cách nấu canh hà gần như vẫn được giữ nguyên để lưu giữ vị ngọt tự nhiên của con hà. Với nhiều gia đình vạn chài, bát canh hà không chỉ là món ăn thường nhật mà còn là hương vị gợi nhớ những tháng ngày cả gia đình quây quần trên nhà bè nhỏ giữa lòng Vịnh.
Ngày nay, các món ăn từ hà đã trở nên quen thuộc trong đời sống ẩm thực Hạ Long và được nhiều du khách yêu thích. Với nguồn nguyên liệu tự nhiên, giá thành hợp lý, lại dễ thưởng thức, đây là món ăn xuất hiện từ những quán ăn bình dân ven biển đến các nhà hàng phục vụ thực khách. Bên cạnh bát canh truyền thống, người dân còn chế biến thành nhiều món như cháo hà, hà xào măng, hà chiên trứng, hà nướng mỡ hành hay hà sốt cà chua.. góp phần làm phong phú thêm ẩm thực của vùng di sản.
Thế nhưng, với nhiều người từng lớn lên trên các làng chài nổi, bát canh hà nấu theo cách xưa vẫn là món ăn ngon nhất. Không phải vì cầu kỳ hay đắt đỏ mà bởi trong bát canh ấy vẫn còn nguyên hương vị của một thời đã qua.
Thiên nhiên đã tạo nên vẻ đẹp kỳ vĩ cho vịnh Hạ Long còn cuộc sống, tập quán, tri thức dân gian và những giá trị văn hóa của cư dân vạn chài qua bao thế hệ đã góp phần làm nên bản sắc riêng của vùng di sản. Những món ăn dân dã như bát canh hà không chỉ nuôi dưỡng con người mà còn lưu giữ câu chuyện về một cộng đồng từng sinh sống giữa lòng Vịnh. Trân trọng và lan tỏa những giá trị ẩm thực truyền thống của cư dân vạn chài cũng chính là góp phần gìn giữ ký ức văn hóa, để những hương vị bình dị của biển khơi tiếp tục được truyền lại cho các thế hệ mai sau, góp phần làm phong phú thêm bức tranh văn hóa của di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.
Hằng Nga